صفحه اصلی / حوزه علمیه / علوم حوزوی / اصول فقه / آسیب شناسی زوائد اصول فقه

آسیب شناسی زوائد اصول فقه

بسم الله الرحمن الرحیم

 

آسیب شناسی زوائد اصول فقه

 

عالم و مرجع عالیقدر حضرت امام خمینی (ره) بی شک از پیشگامان پالایش اصول و فقه از زوائد است ایشان در آثار اصولی خود به این مهم می پردازند و به مناسبت های گوناگون به طور جدی از آن انتقاد می کنند ، در ادامه به بررسی دیدگاه های ایشان در این زمینه اشاره می کنیم.

ایشان در کتاب اجتهاد و تقلید آنجا که به ضرورت علم اصول می پردازند از ضرورت هرس کردن آن غفلت نمی کنند؛«از مقدمات مهم اجتهاد علم به مسائل ضروری اصول فقه است یعنی چیزهایی که در فهم احکام شرعی دخالت دارند اما مسائلی که ثمره ای ندارند و یا اینکه ثمره آنها به دقت های کذایی و طول و تفصیل های متداول نیاز دارد، اولی ترک تعرض به آنهاست یا دست کم کاستن از دامنه بحثهایی که ثمر و پرداختن به امور مهم تر و پر ثمرتر» (الاجتهاد و التقلید ص ۱۰-۱۲)

ایشان در کتاب الرسائل نیز در تبیین افراط علمای اخباری در انکار اصول، علمای اصول را بی نصیب نگذاشته، از زیاده روی ایشان در اصول و پرداختن به مسائل بی ثمر گلایه کرده است:«انصاف این است که انکار اصول توسط اخباریان افراط و زیاده روی است کما اینکه کثرت اشتغال برخی اصولیان و نگاه استقلالی به آن و توهم این که اصول علم مستقلی است که تحصیل آن کمال نفس است و همین طور صرف عمر در مباحثی که حل مسائل فقهی نیازی به آن ندارد، تفریطی از جانب اصولیان است. عذر آوردن به اینکه اشتغال به آن مباحث موجب تقویت ذهن و انس به دقائق فن می گردد عذر موجهی نیست پس انسان خردمندی که ارزش نقد عمرش را می داند بی تردید نباید عمر خود را در امور بی فایده صرف کند بلکه باید در اموری که در دنیا یا آخرتش محتاج آن است هزینه نماید و آن چیزی نیست جز علم فقه که قانون زندگی مادی و معنوی و راه وصل به قرب رب الارباب بعد از علم به معارف است. پس طالب علم و سعادت ناچار باید تنها به اندازه ای که استنباط به آن متوقف است به اصول بپردازد و از تعرض به مباحث زائد بپرهیزد و عمرش را در فقه سپری سازد به ویژه در مسائلی که در طول شبانه روز به آن نیاز دارد»(الرسائل ج۲، ص۹۷)

البته امام این گلایه را در کتاب اجتهاد و تقلید نیز تکرار کرده اند؛ آیت الله سبحانی در تقریرات خود از ایشان نقل می کنند که؛ «تنها باید به مباحثی از اصول اکتفا شود که مقدمه واقعی برای استنباط است به گونه ای که اگر نباشد نظام فقه از هم بپاشد و مهره  هایش از هم بگسلد اما چیزی که در واقعیت فقه دخالت ندارد پرداختن به آن اتلاف عمر و انحراف از هدف است اگر ترس آن نبود که بحث به درازا بکشد مسائلی را می شمردم که علمای اصول از قدیم و جدید بحث های مفصلی را در اطراف آن ها شکل داده اند در حالی که استنباط حکم شرعی بر هیچ یک از آن ها متوقف نیست بنابراین کسی که طالب سعادت ربانیه است ناگزیر باید به اصول به عنوان طریقیت و مقدمیت نگاه کند و در هیچ مسأله ای غور نکند مگر اینکه در فروع فقه به کار آید و به اصول به عنوان علم مستقل از فقه ننگرد و این طور خیال نکند که بررسی مسائل اصول، خرد و کلانش، فی حدّ نفسه کمال نفس است و موجب صفای ذهن و قوّت آن می گردد؛ همچنان که بسیار بر زبان ها جاری است. حتی این احتمال می رود که از جمله عوامل طعن و رویگردانی اخباریان از اصول همین تطویلات بی ثمر باشد»(تهذیب الاصول جلد۳ ص ۵۷۰-۵۷۲)

ایشان در کتاب مناهج الوصول الی علم الاصول با تأکید بر اینکه ملاک اصولی بودن مسأله این است که در طریق استنباط حکم شرعی باشد نتیجه می گیرد که برخی مسائل اصولی واجد این ویژگی نیستند؛ «متأخرین از علمای اصول برخی از مسائلی را که یا هیچ ثمری ندارند و یا بسیار کم اثرند وارد اصول کردند، تنها به خاطر کمترین مناسبت، با توجیه تقویت ذهن طلاب یا آثار علمی و یا دخالت بعیده ای در استنباط»(مناهج الوصول جلد۱ ص۵۱)

روی این حساب ایشان با وجود اینکه از فلاسفه بنام است، از وارد ساختن مسائل کلامی و فلسفی و خلط مسائل وحتی روش ها اجتناب می نماید و مثلا بحث از اراده و طلب را به کلی از اصول، حذف و مستقل بحث می کنند؛ «وقتی که بحث ما به مسأله طلب و اراده رسید که در واقع به جبر و تفویض مربوط می شود خواستیم آن را به اهلش و در محلش واگذار کنیم، اما اصرار برخی از علاقه مندان مرا وادار ساخت تا در رساله ای مستقل به آن بپردازم»(الطلب و الاراده ص۱۱)

از اینجاست که حضرت امام دقت های غیرلازم میرزای نائینی را برنمی تابد و در اعتراض به مقرّر دروس ایشان که از این دقت های بی ثمر تعریف و تمجید می کند می نویسد؛ «تعجبم از فاضل مقرّر مباحث بعضی از اعاظم عصر (رحمهماالله) تمام شدنی نیست چرا که او در تشکر از زحمات استادش در دقائقی که آن ها را “تصر عنها الافهام” می پندارند مبالغه می کند واقعا شگفت زده ام زیرا این دقائقی که ایشان گمان کرده کار فوق العاده ای است – با غضّ نظر از اشکالات  علمی که دارد – هیچ سودی ندارد. زیرا اساس انسداد باطل است. بله باید از زحمات این محقق ]میرزای نائینی[ و دیگر اعاظم دین تشکر کرد اما نه از زحماتی که برای این بحث کشیده اند که نه علمی اضافه می کند و نه حتی بر عملی می افزاید. تعرّض به این مباحث با عرض و طولی که دارند و ثمره ای ندارند (اگر نبود اینکه نیّت ایشان تقویت ذهن طلّاب بوده است) استغفار از این تلاش ها برای کسی که متعرض این بحث های بی ثمر شده أولی از تشکر است مانند بسیاری از مباحث بی ثمری که در اصول از آنها بحث می شود»(انوار الهدایه جلد۱ ص۳۴۹)

ایشان در آغاز بحث از فرق انسداد صغیر و کبیر و در ادامه بحث از خبر واحد در کتاب انوار الهدایه متعرّض زوائد اصول شده و اینگونه می نویسند؛ «من در این دوره از تدریس از أدّله عقلیه مطلقا اجتناب کردم زیرا با وجود طول بحث بسیار کم ثمر است از طلّاب و علمای اصول (ایّدهم الله) انتظار می رود که در عمر شریف خویش گشاده دستی نکنند و آنچه را که فایده فقهی ندارد کنار بگذارند و همّت بلندشان را صرف مسائل مفید و منتج نمایند»(انوار الهدایه جلد۱ ص۳۱۷)

ایشان از فوائد علمی دفع دخل کرده و اضافه می کنند؛ «کسی خیال نکند که آن مباحث گرچه فایده عملی ندارند امّا ثمره علمی دارند چرا که این خیال فاسد است. روشن است که اصول عملی آلی برای استنباط فقهی است وقتی که این ثمره را نداشته باشد پس چه فایده علمی دیگری دارد؟ علم آن چیزی است که حقیقتی از حقائق دین یا دنیا را برایت روشن سازد و گرنه اشتغال به آن مصداق اشتغال بما لایعنیه است»(انوار الهدایه جلد۱ ص۳۱۷)

یکی از شاگردان امام (ره) در این رابطه خاطره زیبایی را نقل می کند: «ایشان زمانی فرمودند: اصول زیاد شده باید قدری جمعش کنیم. یکی از دوستانمان که اکنون از علمای حوزه است عصر همان روز خدمت ایشان رفت و گفت: نجفی ها شما را واعظ می دانند و ما را روضه خوان، اگر بخواهید اصول را از این هم کمتر کنید چیزی باقی نمی ماند. ایشان فردای آن روز سر درس گفتند: منظور من این بود که مباحث اصولی از این بیشتر نشود»(جایگاه شناسی علم اصول ص۱۸۰)

منبع موسسه فقاهت و تمدّن سازی اسلامی

درباره talabeh

این مطالب را نیز ببینید!

چهار استراتژی موثر برای به یاد آوردن چیزهای که می‌خوانیم

چهار استراتژی موثر برای به یاد آوردن چیزهای که می‌خوانیم خیلی‌وقت‌ها زمان زیادی را صرف …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 + 1 =